pág. 965
pertenencia a una sociedad originaria. Bajos estas premisas epistemológicas, resulta metodológicamente
pertinente incorporar una narrativa de memoria histórica de corte autoetnográfico y de naturaleza
personal-familiar. Esta vivencia ilustra el valor simbólico, cultural y político que la Wiphala representa
en la configuración identitaria de las comunidades indígenas del sur andino peruano:
Kimsaqallqu maranïkayatha ukapachaxa akhamanawa. Pirwa suyuna chijnuqäwipa amta
urunakanawa. Awkijaxa, Wuliwyaru jilpacha jatxatiri sarasina, utaruwa kutinirïna
nayanakampi qamarañataki. Sarawirjama, yaqhipa uta jak’ankirinakaxa, utapa pataru pirwa
wantira sayarayasipxäna, nayanakaxa janiwa sayxataysipkayäti. Ukhama uñjasaxa, awkijampi
uta pataruxa makatapxiritha, ukata, p’arxtasina jiskht’iritha (Tenía 8 años cuando ocurrió. Eran
los días previos a las fiestas patrias. Mi padre, que había migrado a Bolivia para continuar con
sus estudios, había regresado temporalmente para estar con nosotros. Como era costumbre,
algunos vecinos ya habían izado la bandera del Perú en sus casas, pero nosotros aún no lo
habíamos hecho. Subí al techo de la casa con mi padre y, con curiosidad, le pregunté).
—Tataku, ¿kunatsa utasa pataru jani pirwa wantira sayxatayasktana? Uka ist’awiruxa akhama
arxt’ayiritu: (Papá, ¿por qué nosotros no izamos la bandera del Perú en nuestra casa? A lo que
él me respondió:)
—Wawa, jumaxa maya yatiñamawa. Janïra pirwanukasinxa, aymara jaqïtanwa. Awkijaxa,
achilamaxa, achilamana awkipaxa, ukhamaraki tunu achachila awichanakasaxa janq’u
jaqinakampi jisk’achatawa uñjasipxatayna, ukhamaruwa aka pirwa suyu inuqapxatayna. Nayra
pachatpacha, Wiphalawa jiwasana chimpusatayna; ukawa aymara kankaña uñachtaychistu,
aymara markasa uñacht’ayi (Hijo, te voy a contar algo. Antes de ser peruanos, somos aimaras.
Mi padre, tu abuelo, tu bisabuelo, y todos nuestros ancestros fueron colonizados por los
españoles y, luego, se creó este país. Desde la antigüedad, nuestro símbolo siempre ha sido la
Wiphala; el símbolo que nos representa como aimaras, representa a nuestra nación).
Ukhama arunaka ist’asaxa inakiwa muspharayatha, kunattixa janiwa kunasa Wiphalaxa uka
yatkayati, ukata jiskht’askakiyatha: —Tataku, ¿kunjamasa Wiphalaxa? (Quedé desconcertado
por su respuesta, porque no sabía qué era la Wiphala, así que le pregunté: —Papá, ¿cómo es la
Wiphala?).